خانه / خانه / گلبول‌های قرمز خون (اریتروسیت‌ها)

گلبول‌های قرمز خون (اریتروسیت‌ها)

مقدمه

خون مایعی لزج است که بخشی از آن را مایعی به نام پلاسما و بخش دیگر را عناصر جامد معلق در پلاسما تشکیل می‌دهد. بخش جامد خون شامل اریتروسیتها (گلبولهای قرمز خون) ، لوکوسیتها یا گلبولهای سفید و پلاکتها است. گلبولهای قرمز یا اریتروسیتها سلولهایی هستند که در انسانها و جانوران خونگرم دارای پروتوپلاسم هموژن اما بدون هسته هستند. غشای آنها از مجموعه‌ای از لیپو پروتئینها تشکیل یافته که به مواد کلوئیدی و یون پتاسیم یا یون سدیم غیر قابل نفوذ است اما به یون کلر و بی‌کربنات و +H و OH نفوذ پذیر است. ترکیب مواد معدنی اریتروسیتها و پلاسما مشابه هم نیستند.

img/daneshnameh_up/7/70/_ggttqq_hematocrit2.jpg

مقدار پتاسیم گلبول‌های قرمز انسان بیشتر از سدیم می‌باشد در حالی که نسبت این نمکها در پلاسما برعکس است. هموگلوبین 90 درصد ماده خشک گلبولهای قرمز را تشکیل می‌دهد. در حالی کهپروتئینها ، لیپیدها و گلوکز و نمکهای معدنی دو درصد بقیه را بوجود می‌آورند. تعیین تعداد اریتروسیتها در خون اهمیت زیادی در فیزیولوژی و کلینیک دارد. در حدود 5.5 میلیون گلبول قرمز در میلیمتر مکعب خون یک مرد سالم و 4.5 میلیون گلبول در میلیمتر مکعب خون در یک زن سالم وجود دارد.

blood_cells-700-760x400


مشخصات گلبول‌های قرمز

قطر گلبولهای قرمز بین 7.5 – 7.2 میکرون و حجم متوسط هر یک از آنها 90 – 88 میکرون مکعب است. ضخامت آنها در ضخیم‌ترین قسمت 2 میکرون و در وسط یک میکرون است. از روی اندازه هر اریتروسیت و تعداد کل آنها با مساحت کلی گلبولهای قرمز را در بدن می‌توان محاسبه نمود. چون جذب و آزاد شدن اکسیژنیعنی تبادلات آن در این سطح صورت می‌گیرد از این نظر این رقم واجد اهمیت است. زیرا تبادل اکسیژن عمل اصلی فیزیولوژیک گلبولهای قرمز است.

مجموع کل مساحت گلبولهای قرمز در خون انسان بطور متوسط 3500 – 3000 متر مربع است که این مقدار 1500 برابر سطح بدن می‌باشد. شکل خاص گلبول قرمز به وسیع بودن این سطح کمک می‌کند. گلبولهای قرمز انسان پهن و در مرکز مقعرالطرفین هستند با این شکل هیچ نقطه‌ای از سلول بیشتر از 85 درصد میکرون از سطح آن فاصله ندارد در صورتی که یک شکل کروی 2.5 میکرون از سطح فاصله دارد و کل سطح 20 درصد کمتر می‌شود. این نسبت واقعی بین سطح و حجم اجزای گلبولهای قرمز عمل انتقال اکسیژن را از اندامهای تنفسی به سلولها آسانتر می‌سازد.

هموگلوبین

هموگلوبین نقش مهمی در حمل و نقل گازهای خون بویژه اکسیژن در موجود زنده را به عهده دارد این ماده یک مولکول پیچیده شیمیایی (با وزن مولکولی 68000 دالتون) است که از یک بخش پروتئینی به نام گلوبین و چهار مولکول غیر پروتئینی به نام هم درست شده است. مولکول هم از یک اتم آهن که می‌تواند با اکسیژن ترکیب شده و یا آن را از دست بدهد تشکیل یافته است. ظرفیت آهن (Fe+2) بعد از ترکیب با اکسیژن تغییر نمی‌کند و همچنان دو ظرفیتی باقی می‌ماند. اگر هموگلوبین با محلول اسید کلریدریک مخلوط شود هم از گلوبین جدا می‌شود و به همین (C34H32N4O4FeCl) کریستالهایی با شکل مشخص دارد تبدیل می‌شود و در پزشکی قانونی ازهمین آزمایش برای اثبات وجود خون استفاده می‌شود.

مولکول هم از چهار حلقه پیرولی (دو باز و دو اسید) تشکیل شده است اتم آهن (Fe+2) به بخش پروتئین یا گلوبین می‌چسبد. هنگامی که هم آهن خود را از دست می‌دهد و فقط ساختمان پیرولی باقی می‌ماند هماتو پورفیرین یا پروتو پورفیرین نامیده می‌شود. این ماده در یک نوع خاص از مسمومیت یا اختلال متابولیکی به مقدار زیاد در بدن موجود زنده تشکیل می‌شود هماتو پورفیرین از ادرار دفع می‌گردد. هم بخش فعال یا گروه پروستیک هموگلوبین است در حالی که گلوبین یک پروتئین ناقل هم است.

تولید گلبول‌های قرمز

عمر متوسط گلبولهای قرمز خون 120 روز است برای این که میزان گلبولهای قرمز در خون ثابت بماند باید در هر ثانیه حدود یک میلیون گلبول قرمز در مغز استخوان ساخته شود. گلبولهای قرمز در دوره جنینی در کبد و طحال و گره‌های لنفاوی ساخته می‌شوند. اما در ماههای آخر دوره جنینی و پس از تولد تنها در مغز استخوان بوجود می‌آیند. در سالهای اول پس از تولد همهاستخوانها گلبول قرمز می‌سازند ولی از حدود پنج سالگی به بعد تولید گلبول قرمز در استخوانهای دراز کاهش می‌یابد و سپس متوقف می‌شود و از آن به بعد بیشتر گلبولهای قرمز در مغز استخوانهای ستون مهره‌ها ، سر ، سینه و لگن تولید می‌شوند.

در مغز استخوان بافت زاینده‌ای وجود دارد که با چند تقسیم سلولی گلبولهای قرمز را می‌سازد سلولهای زاینده در ضمن این تغییرات هسته خود را از دست می‌دهند و مقدار زیادی هموگلوبین در سیتوپلاسم خود می‌سازند. فعالیت ماهیچه‌ای ، صعود به ارتفاعات و گرم شدن هوا ، تولید گلبولهای قرمز را افزایش می‌دهند. سلولهای مولد گلبولهای قرمز در مغز استخوان نسبت به عواملی مانند اشعه‌های زیان آور مانند اشعه ایکس بسیار حساسند. و نخستین بخش بدن در مقابل اشعه ایکس که از کار می‌افتد همین بافت مغز استخوان است. کمبود ویتامین B12 ، آهن ، نیز باعث کاهش تولید گلبولهای قرمز می‌شود.

سرعت رسوب گلبول‌های قرمز

اگر به خون ماده ضد انعقاد اضافه شود و در ظرفی بی‌حرکت باقی بماند گلبولهای قرمز آن پس از مدتی رسوب خواهند کرد. سرعت رسوب با روشهای خاصی اندازه‌گیری می‌شود که بر حسب میلیمتر در ساعت اندازه‌گیری می‌شود و این سرعت در مردان ، زنان ، اطفال و زنان حامله متفاوت است. بدین ترتیب اندازه‌گیری آن ارزش تشخیصی دارد سرعت رسوب گلبولهای قرمز ، چسبیدن آنها به یکدیگر به شکل منظم است. در اندازه‌گیری آن عواملی چون تغییر محتوی پروتئینهای خون ، تغییر گلوبولین و غیره بر سرعت رسوب آنها اثر می‌گذارد.

blood-test-1

گروههای خونی

بر روی غشای گلبولهای قرمز خون 400 نوع آنتی ژن وجود دارد که برخی از آنها از نظر انتقال خون و کلینیک حائز اهمیت می‌باشند. مثل سیستم ABO. به غیر از سیستم ABO ، سیستم RH نیز در انتقال خون واجد اهمیت است. 40 نوع آنتی کور در این سیستم وجود دارد که آنتی ژن D بیشترین آنتی ژنی را داشته و در انتقال خون اهمیت دارد.

همولیز

همولیز یعنی تخریب یا شکسته شدن غشای گلبولهای قرمز و آزاد شدن هموگلوبین به پلاسمای خون که سبب قرمز و شفاف شدن پلاسما می‌شود غشای تخلیه شده از هموگلوبین را شبح خونی یا اجسام فانتومی می‌نامند. همولیز ممکن است تحت تاثیر عوامل مختلفی انجام شود مثل فشار اسمزی ، مواد شیمیایی مثل الکل ، سم مارها و همولیزین و تزریق نامتجانس.

 ساختمان گلبول‌های قرمز خون

سلول های قرمز خون ساختار منحصر به فردی دارند. این سلول ها به شکل دیسک هایی انعطاف پذیر (با قابلیت انحنا و خم شدگی) هستند که همین کمک می کند نسبت سطح به حجم این سلول های بسیار کوچک افزایش یابد. همین شکل کمک می کند تا اکسیژن و دی اکسید کربن با سهولت بیشتری از این سو به آن سوی غشای پلاسمایی سلول های قرمز خون منتشر شوند. سلول های قرمز خون حاوی مقادیر زیادی از پروتئینی به نام هموگلوبین اند. این آهن حاوی مولکولی است که به اکسیژن متصل می شود به صورتی که مولکول های اکسیژن وارد رگ های خونی داخل ریه ها می شوند.

بر خلاف سلول های دیگر بدن، سلول های قرمز بالغ خون حاوی هسته، میتوکندری، یا ریبوزوم نیستند. نبود این ساختارهای سلولی جا را برای صدها میلیون مولکول هموگلوبین که در گلبول های قرمز خون یافت می شوند، باز می کند.

جهش در ژن هموگلوبین می تواند ایجاد سلول های داسی شکل را به دنبال داشته باشد و به اختلال سلول داسی شکل منجر شود.

 

تبادل گاز گلبول‌های قرمز خون

اکسیژن و دی اکسید کربن از طریق سیستم قلبی عروقی از میان بدن نقل و انتقال پیدا می کنند. هنگامی که قلب، خون را به گردش درمی آورد، خون تهی از اکسیژن که به قلب باز می گردد به ریه ها پمپ می شود. بدن، اکسیژن را از طریق دستگاه تنفسی به دست می آورد. در ریه ها، شریان های ریوی، عروق خونی کوچک تری به نام شریانچه ها را تشکیل می دهند.

شریانچه ها، جریان خون را به مویرگ هایی که اطراف آلوئول های (کیسه های هوای کوچک داخل ریه ها که وظیفه تبادل گاز را انجام می دهند) ریه را احاطه می کنند، هدایت می کنند. اکسیژن از میان اندوتلیوم نازک کیسه های آلوئول به خون داخل محیط مویرگ ها منتشر می شود.

مولکول های هموگلوبین داخل گلبول های قرمز خون، دی اکسید کربن را از بافت های بدن بر می می دارند و با اکسیژن اشباع می شوند. دی اکسید کربن از خون به آلوئول منتشر می شود. این جا، جایی است که دی اکسید کربن از طریق بازدم دفع می شود.

حالا خون غنی از اکسیژن به قلب باز می گردد و به بقیه بدن پمپ می شود. هنگامی که خون به بافت های سیستمیک (در گردش خون سیستمیک) می رسد، اکسیژن از خون به سلول های اطراف منتشر می شود. دی اکسید کربن به عنوان نتیجه تنفس سلولی از مایع میان بافتی اطراف سلول های بدن به داخل خون منتشر می شود. یک بار دیگر در خون، دی اکسید کربن به هموگلوبین می چسبد و از طریق چرخه قلبی به قلب بازمی گردد.

 

چگونگی تولید گلبول‌های قرمز خون

سلول های قرمز خون از سلول های بنیادی داخل مغز استخوان قرمز به دست آمده اند. عامل تولید سلول های قرمز خون جدید که اریتروپوئزیس نیز نامیده می شود، سطوح پایین اکسیژن داخل خون است.

سطوح پایین اکسیژن می تواند به دلایل مختلفی شامل از دست دادن خون، حضور در ارتفاع بالا، ورزش، آسیب به مغز استخوان و سطوح هموگلوبین پایین رخ دهد. زمانی که کلیه ها سطوح پایین اکسیژن را تشخیص می دهند، هورمونی به نام اریتروپویتین را تولید و منتشر می کنند. اریتروپویتین تولید سلول های قرمز خون توسط مغز استخوان قرمز را بر می انگیزد.

هنگامی که گلبول های قرمز بیشتری وارد گردش خون می شود، سطوح اکسیژن خون و بافت افزایش می یابد. زمانی که کلیه ها افزایش سطوح اکسیژن در خون را حس می کنند، انتشار اریتروپویتین را کند می کنند. در نتیجه، تولید سلول های قرمز خون کاهش می یابد.

سلول های قرمز خون به طور متوسط حدود 4 ماه گردش می کنند. به گفته صلیب سرخ آمریکا، بزرگسالان همواره در حدود 25 تریلیون سلول قرمز در گردش خون شان دارند. سلول های قرمز خون یک بزرگسال به خاطر نداشتن هسته و اندامک های دیگر، نمی تواند میتوز (تقسیم سلولی) را انجام دهد تا تقسیم شود یا ساختارهای سلولی جدیدی را تولید کند.

هنگامی که این سلول ها پیر می شوند یا آسیب می بینند، اکثریت قریب به اتفاق شان به وسیله طحال، کبد و غدد لنفاوی از گردش خون حذف می شوند. این ساختارهای بدن دارای نوعی از سلول های سفید خون به نام ماکروفاژها هستند که سلول های خونی در حال مرگ یا آسیب دیده را در بر می گیرند و هضم می کنند. تخریب سلول های قرمز خون و خونسازی معمولاً با یک سرعت انجام می شود تا هموستازی (حفظ شرایط پایدار و تعادل) در گردش سلول های قرمز خون تضمین شود.

این تصویر یک سلول قرمز خون سالم (سمت چپ) و یک سلول داسی شکل (سمت راست) را نشان می دهد.

 انواع کم خونی ها

سلول های قرمز خون می توانند بیماری هایی داشته باشند که باعث می شود شکل این سلول ها تغییر کند یا به شکلی غیر طبیعی بزرگ یا کوچک شوند.

کم خونی وضعیتی است که در آن به اندازه کافی سلول های قرمز سالم برای حمل اکسیژن به سلول های بدن وجود ندارد. در نتیجه، افراد مبتلا به کم خونی ممکن است خستگی، سرگیجه، تنگی نفس یا تپش قلب را تجربه کنند. عوامل کم خونی شامل از دست رفتن ناگهانی یا مزمن خون، تولید ناکافی سلول های قرمز خون و تخریب سلول های قرمز خون است.

انواع شایع کم خونی عبارتند از:

⇐ کم خونی ناشی از فقر آهن: نتیجه کمبود آهن در بدن، کافی نبودن سلول های قرمز خون است. عوامل آن هم شامل از دست دادن ناگهانی خون، قاعدگی زنان، مصرف ناکافی آهن و یا جذب ناکافی مواد غذایی است.

⇐ کم خونی داسی شکل: این اختلال ارثی که توسط یک جهش در ژن هموگلوبین ایجاد می شود باعث می گردد سلول های قرمز خون شکل داسی شکل بگیرند. این سلول های با شکل غیر طبیعی در رگ های خونی گیر می کنند و مانع جریان طبیعی خون می شوند.

⇐ کم خونی نرموسیتیک (Normocytic): این وضعیت از تولید نشدن سلول های قرمز خون ناشی می شود اما سلول هایی که تولید می شوند اندازه و شکل طبیعی دارند. این شرایط ممکن است از بیماری های کلیوی، اختلال در عملکرد مغز استخوان و یا دیگر بیماری های مزمن ناشی شود.

⇐ کم خونی همولیتیک: سلول های قرمز خون به شکلی نارس که معمولاً نتیجه یک عفونت، اختلال خود ایمنی یا سرطان خون است از بین می روند.

151109-004-F38037B8

دانلود فایل گلبول‌های قرمز

نکات درسی گلبول‌های قرمز:

گلبول‌های قرمز (اریتروسیت ها) :

⚫️این سلول ها در دوران جنینی در کیسه ی زرده و کبد و طحال و  در مغز قرمز استخوان ساخته میشوندولی پس از ۵ سالگی فقط در مغز قرمز استخوان های پهن وبخش کمی از استخوان های دراز متصل به تنه ساخته میشوند.

⚫️ در ابتدا هسته دار هستند و با رونویسی از ژن ها پروتئین های آنها مثل آنزیم انیدراز کربنیک که در غشای آن قرار دارد ساخته میشوند.

⚫️برای ساخت آنها ویتامین B12 و اسید فولیک نقش اساسی دارند.

⚫️ در انسان وبسیاری از جانوران پس از بلوغ هسته ندارد.

⚫️ گلبول‌های قرمز مهمترین نقش را در انتقال اکسیژن به بافت های بدن دارند که از طریق هموگلوبین های موجود در آنها صورت میگیرد (۹۷ درصد)و در انتقال دی اکسید کربن هم حدود ۲۳ درصد به طور مستقیم توسط هموگلوبین ها نقش دارند.

⚫️اریتروسیت های بالغ  به دلیل نداشتن هسته DNAخطی ندارند.

⚫️افرادی که در ارتفاعات کم زندگی میکنند که دارای فشار هوای کمتری است گلبول قرمز بیشتری دارند.

⚫️در هر میلی متر مکعب خون انسان حدود ۵ میلیون اریتروسیت دیده میشود.

⚫️عمر این سلولها پس از ورود به خون حدود ۱۲۰ روز است.

⚫️پس از مرگ گلبول‌های قرمز آهن مربوط به هموگلوبین آنها دوباره به مغز استخوان فرستاده شده تا در گلبول سازی استفاده شود و پروتئین گلوبین آن هم وارد چرخه ی متابولیک میشود.

⚫️کاهش تعداد گلبول‌های قرمز خون منجر به آنمی(نوعی کم خونی)  و افزایش بیش از حد آن منجر به پلی سیتمی میشود.

⚫️ هورمون اریتروپویتین که از کبد و کلیه ترشح میشود در هنگام کاهش اکسیژن رسانی به بافت ها موجب تحریک ساخت گلبول قرمز میشود.

⚫️گلبول‌های قرمز خون به دلیل نداشتن هسته نمیتوانند سلول هدف یک هورمون استروییدی باشند.

⚫️در بیماری کم خونی مربوط به گلبول قرمز داسی شکل برخی از گلبول ها داسی شکل میشوند و ممکن است هنگام عبور از مویرگ های نازک باعث لخته شدن خون شوند.

⚫️در بیماری مالاریا مروزوییت ها در گلبول های قرمز تقسیم میشوند و برخی به گامتوسیت نمو می یابند.

 

 

 

 

منابع:

رشد

صفر بیست

biomedico

“درسنامه خون”. دانشگاه علوم پزشکی دانشگاه شهید بهشتی

درباره ی admin

مطلب پیشنهادی

139304220945152973194494

عرضه ۶ خودرو جدید با همکاری فرانسه در ایران طی سال آینده

رییس سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران گفت در بخش خودرو شرکت ایران خودرو با ...

2 دیدگاه

  1. بهترین وبسایتی که تاحالا دیدم.ازتون متشکرم

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *